สสส.ฉลอง 25 ปี ชูผลงานลดเหล้า บุหรี่ อุบัติเหตุ และปัจจัยเสี่ยง NCDs เผยผลประเมินลงทุนควบคุมบุหรี่ 1 บาท สร้างผลตอบแทนทางสังคม 14.20 บาท พร้อมตั้งเป้าลดความเหลื่อมล้ำสุขภาพในทศวรรษหน้า
เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 ที่อาคารศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ ทันตแพทย์หญิงจิดาภา สุนทรธนากุล ที่ปรึกษานายทรงศักดิ์ ทองศรี รองนายกรัฐมนตรีและประธานกรรมการกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมแสดงความยินดีในโอกาสครบรอบ 25 ปี ภายใต้แนวคิด “นวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพ 25 ปี เปลี่ยนชีวิตทุกคนบนแผ่นดินไทย”
ทันตแพทย์หญิงจิดาภา กล่าวว่า ตลอด 25 ปีที่ผ่านมา สสส.เป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพของไทย สอดคล้องกับกฎบัตรออตตาวาว่าด้วยการส่งเสริมสุขภาพ โดยยึดหลัก “สร้างนำซ่อม” เน้นป้องกันและสร้างพื้นฐานสุขภาวะที่ดี แทนการรอให้เจ็บป่วยแล้วจึงรักษา แนวทางนี้ไม่เพียงช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายด้านการรักษาพยาบาล แต่ยังมุ่งดูแลสุขภาวะของคนไทยทุกช่วงวัย ทั้งด้านร่างกาย จิตใจ สังคม และปัญญา
เธอกล่าวว่า หากไม่มีการจัดตั้ง สสส.เมื่อ 25 ปีก่อน สังคมไทยอาจยังเผชิญการสูบบุหรี่ในพื้นที่สาธารณะ การโฆษณาและดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อย่างเปิดเผยในเทศกาลและกิจกรรมต่าง ๆ ตลอดจนปัญหาโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) และอุบัติเหตุทางถนน อย่างไรก็ตาม สังคมยังมีโจทย์ใหม่ ทั้งโรคอุบัติใหม่ สังคมสูงวัยระดับสุดยอด และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ จึงต้องบูรณาการการทำงานและพัฒนานวัตกรรมอย่างต่อเนื่อง
นพ.สุรเชษฐ์ สถิตนิรามัย รองประธานกรรมการกองทุน สสส. คนที่ 2 กล่าวว่า บทบาทของ สสส.เปรียบเสมือน “น้ำมันหล่อลื่น” หรือกลไกสนับสนุนให้การทำงานด้านสุขภาพเดินหน้าอย่างต่อเนื่อง ไม่ได้ทำงานแทนทุกฝ่าย แต่กระตุ้น ผลักดัน และสนับสนุนภาคีเครือข่ายจนเกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม ทั้งในระดับชุมชนและนโยบายสาธารณะ
ตัวอย่างสำคัญคือการสร้างแนวคิดและค่านิยมใหม่ผ่านแคมเปญ เช่น “งดเหล้าเข้าพรรษา” “ให้เหล้าเท่ากับแช่ง” “ดื่มไม่ขับ” “แค่ขยับ เท่ากับออกกำลังกาย” และ “ลดพุง ลดโรค” ซึ่งไม่ได้จำกัดอยู่แค่การสื่อสารรณรงค์ แต่มีส่วนทำให้การสร้างเสริมสุขภาพเข้าไปอยู่ในวิถีชีวิตและกลไกการทำงานของชุมชน
นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส.กล่าวว่า การทำงานของ สสส.ครอบคลุม 2 มิติหลัก ได้แก่ การลดปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพ และการสร้างเสริมสุขภาพให้ประชาชนมีสุขภาวะที่ดีในทุกช่วงวัยในด้านการลดปัจจัยเสี่ยง สสส.สนับสนุนการลดการสูบบุหรี่และบุหรี่ไฟฟ้า ทั้งการสร้างความตระหนักถึงอันตราย การผลักดันให้เพิ่มคำเตือนบนซองบุหรี่เป็น 60% และการผลักดันพระราชบัญญัติควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ. 2560 ส่วนการลดการดื่มแอลกอฮอล์ สนับสนุนโครงการงดเหล้าเข้าพรรษา ผลักดันพระราชบัญญัติควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ พ.ศ. 2551 และมาตรการจำกัดพื้นที่และเวลาจำหน่าย รวมถึงกำหนดวันเข้าพรรษาเป็น “วันงดดื่มสุราแห่งชาติ”
งานด้านอื่นยังรวมถึงการสร้างความตระหนักเรื่องการพนันและควบคุมโฆษณาพนัน การแก้ปัญหายาเสพติดผ่านโมเดลชุมชนล้อมรักษ์ (CBTx) ซึ่งใช้ชุมชนเป็นฐานในการป้องกัน บำบัด และคืนคนสู่สังคม ตลอดจนการลดอุบัติเหตุทางถนน ด้วยการรณรงค์ไม่ขับเร็ว ไม่ดื่มแล้วขับ สวมหมวกนิรภัย และสนับสนุนมาตรการควบคุมความเร็ว รวมถึงมาตรฐานหมวกนิรภัยสำหรับเด็กและผู้ใหญ่
สำหรับปัญหาฝุ่น PM2.5 สสส.สนับสนุนการจัดตั้งสภาลมหายใจ พัฒนานวัตกรรมไร้เผา และสร้างห้องปลอดฝุ่น พร้อมผลักดันกฎหมายอากาศสะอาด ส่วนการลดปัจจัยเสี่ยงโรค NCDs มีการผลักดันมาตรการภาษีความหวานและผลิตภัณฑ์โซเดียมสูง ส่งเสริมฉลากทางเลือกสุขภาพ และสนับสนุนแนวคิด Happy Workplace ในสถานประกอบการทั่วประเทศอีกมิติหนึ่งคือการส่งเสริมสุขภาวะตลอดช่วงชีวิต ผ่านกิจกรรมทางกาย เช่น เดิน วิ่ง และปั่นจักรยาน รวมถึงพัฒนาพื้นที่สุขภาวะใกล้บ้านอย่าง “สวน 15 นาที” ควบคู่กับการส่งเสริมสุขภาวะทางปัญญาและระบบนิเวศสื่อปลอดภัย
ทั้งนี้ สสส.ยังขยายโอกาสเข้าถึงบริการสุขภาพให้ประชากรกลุ่มเฉพาะและกลุ่มเปราะบาง ทั้งผู้สูงอายุ คนพิการ คนชายขอบ คนไร้บ้าน ผู้มีความหลากหลายทางเพศ มุสลิม ไรเดอร์ และผู้ที่มีข้อจำกัดในการเข้าถึงบริการ พร้อมเสริมพลังชุมชนให้ร่วมดูแลเด็ก เยาวชน และครอบครัว ภายใต้แนวคิด “เลี้ยงเด็ก 1 คน ใช้คนทั้งหมู่บ้าน” ตลอดจนเปิดพื้นที่ให้ประชาชนเสนอแนวคิดและพัฒนานวัตกรรมสร้างเสริมสุขภาพ ด้านเครื่องมือสุขภาพ มีการพัฒนา ThaiHealth Watch และ Persona Health เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลที่เป็นประโยชน์และนำไปปรับใช้ดูแลสุขภาพได้เหมาะสมกับตนเอง
นพ.พงศ์เทพกล่าวด้วยว่า ผลประเมินผลกระทบเชิงเศรษฐศาสตร์ของแผนควบคุมยาสูบ สสส. ปี 2563–2565 ระบุว่า มีผู้เลิกสูบบุหรี่จากการดำเนินงานได้สำเร็จ 139,774 คน ขณะที่ข้อมูลสำนักงานสถิติแห่งชาติปี 2569 ระบุสัดส่วนคนไทยที่สูบบุหรี่ลดลงเหลือ 16.7% ผลประเมินยังพบว่า การลงทุนควบคุมการสูบบุหรี่ 1 บาท สร้างผลตอบแทนทางสังคม 14.20 บาท ส่วนการลงทุนในโครงการภายใต้แผนควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในช่วงปี 2561–2565 ให้ผลตอบแทนทางเศรษฐศาสตร์คืนสู่สังคม 6.13 บาท
ผู้จัดการกองทุน สสส.ระบุว่า เป้าหมายระยะต่อไปไม่ใช่เพียงการมองย้อนความสำเร็จที่ผ่านมา แต่เป็นการวางทิศทางในอีก 10 ปีข้างหน้า โดยให้ความสำคัญกับการลดความเหลื่อมล้ำ และสร้างประโยชน์ต่อสังคมและเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน
ด้าน ดร.สุปรีดา อดุลยานนท์ อดีตผู้จัดการกองทุน สสส.กล่าวว่า ประสบการณ์ตลอด 25 ปีทำให้องค์กรตกผลึกเป็นหลักสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ การเป็นองค์กรที่จัดตั้งขึ้นตามกฎหมายเฉพาะและมีรายได้จากภาษีที่จัดเก็บเพิ่มจากสินค้าที่ส่งผลเสียต่อสุขภาพ การเป็น “กองทุนสนับสนุน” ภาคีเครือข่าย ไม่ใช่องค์กรที่ลงมือทำงานเพียงลำพัง การมุ่งสร้างผลลัพธ์ด้านสุขภาพด้วยการป้องกันและพัฒนาตั้งแต่ต้นน้ำ และการยึดมั่นในความสุจริตและความโปร่งใส ทั้งในระดับบุคคลและระบบการทำงาน
ในงานครบรอบ 25 ปี สสส.และภาคีเครือข่ายยังจัดแสดงนวัตกรรมสร้างเสริมสุขภาพมากกว่า 40 ผลงาน แบ่งเป็น 3 โซน ได้แก่ โซนนวัตกรรมและกลไกขับเคลื่อนสุขภาวะ โซนลดปัจจัยเสี่ยงหลัก ซึ่งครอบคลุมโรค NCDs บุหรี่ไฟฟ้า และองค์กรสุขภาวะ และโซนลดความเหลื่อมล้ำทางสังคมที่มุ่งสร้างโอกาสด้านสุขภาพให้ประชากรกลุ่มเฉพาะและกลุ่มเปราะบาง
