บทความพิเศษ โดย ดร.ปัญจเดช สิงห์โท
บางครั้งชีวิตคนไม่ได้พังเพราะเรื่องใหญ่ตั้งแต่ต้น แต่อาจเริ่มพังจากเรื่องเล็ก ๆ ที่เราคิดว่า “ไม่เป็นไร”
กรณีลูกเรือหญิงชาวไทยวัย 26 ปีของสายการบินแห่งหนึ่ง ถูกจับกุมที่สนามบินในประเทศออสเตรเลีย หลังเจ้าหน้าที่ตรวจพบยาเสพติดในกระเป๋าเดินทาง เป็นข่าวที่สร้างแรงสะเทือนอย่างมากในสังคมไทย ไม่เพียงเพราะผู้ถูกจับเป็นคนทำงานในอาชีพที่ต้องอาศัยความน่าเชื่อถือสูง แต่ยังเพราะเรื่องนี้สะท้อนคำถามสำคัญว่า พฤติกรรมเล็ก ๆ ที่ถูกปล่อยผ่านในชีวิตประจำวัน อาจกลายเป็นประตูสู่วิกฤตใหญ่ของชีวิตได้อย่างไร
ในทางอาชญวิทยา มีแนวคิดหนึ่งที่อธิบายเรื่องนี้ได้อย่างน่าสนใจ คือ “ทฤษฎีกระจกร้าว” หรือ Broken Windows Theory ทฤษฎีนี้เสนอโดย James Q. Wilson และ George L. Kelling โดยอธิบายว่า ความไร้ระเบียบเล็ก ๆ หากถูกละเลย อาจกลายเป็นสัญญาณว่าสังคมหรือองค์กรไม่จริงจังกับกติกา และอาจนำไปสู่ปัญหาที่รุนแรงกว่าเดิมได้ซึ่งเสนอว่า หากสังคมหรือองค์กรปล่อยให้ความไร้ระเบียบเล็ก ๆ เกิดขึ้นโดยไม่มีการแก้ไข เช่น กระจกหน้าต่างแตกแล้วไม่มีใครซ่อม กำแพงถูกพ่นสีแล้วไม่มีใครลบ หรือมีคนกระโดดข้ามที่กั้นรถไฟโดยไม่มีใครจัดการ สิ่งเหล่านี้จะส่งสัญญาณว่า กติกาไม่ศักดิ์สิทธิ์ ระเบียบไม่มีความหมาย และท้ายที่สุดอาจนำไปสู่อาชญากรรมที่รุนแรงกว่าเดิม
กรณีนี้ก็เช่นกัน จุดเริ่มต้นอาจไม่ได้เริ่มจาก “อาชญากรรมใหญ่” ในความเข้าใจของคนทั่วไป แต่อาจเริ่มจากพฤติกรรมที่หลายคนมองว่าเล็กน้อย เช่น การรับหิ้วของ การช่วยซื้อของ หรือการนำสิ่งของของผู้อื่นข้ามประเทศ ซึ่งในหมู่ลูกเรือหรือผู้เดินทางระหว่างประเทศ อาจมีบางคนมองว่าเป็นเรื่องปกติ ทำกันมานาน หรือเป็นเพียงการช่วยเหลือกันเล็ก ๆ น้อย ๆ ในกรณีนี้ รายงานข่าวอ้างว่าง เธอ ได้รับค่าหิ้วเพียง 8,800 บาท
แต่สำหรับอาชีพลูกเรือ เรื่องเล็กเช่นนี้ไม่ใช่เรื่องเล็ก เพราะลูกเรือเป็นบุคคลที่มีสถานะพิเศษในระบบการเดินทางระหว่างประเทศ มีความน่าเชื่อถือ มีสิทธิ์เข้าถึงพื้นที่เฉพาะ และมักได้รับความไว้วางใจมากกว่าผู้โดยสารทั่วไป การรับของจากผู้อื่นโดยไม่รู้ที่มา จึงไม่ใช่เพียงการฝ่าฝืนระเบียบบริษัท แต่อาจกลายเป็นช่องว่างที่เครือข่ายอาชญากรรมใช้ประโยชน์ได้
หนังสือ The Tipping Point ของ Malcolm Gladwell เคยเล่าถึงการแก้ปัญหาอาชญากรรมในนครนิวยอร์ก โดยเริ่มจากเรื่องเล็ก ๆ เช่น การจัดการกราฟฟิตีบนรถไฟใต้ดิน และการปราบปรามการหนีค่าโดยสาร หลายคนอาจมองว่าเรื่องเหล่านี้ไม่ใช่ปัญหาใหญ่ แต่แนวคิดสำคัญคือ เมื่อเมืองจัดการความไร้ระเบียบเล็ก ๆ ได้ เมืองก็เริ่มส่งสัญญาณใหม่ว่า กติกากลับมามีความหมายอีกครั้ง
บทเรียนจากเรื่องนี้จึงไม่ควรหยุดอยู่ที่การตำหนิหญิงสาวคนหนึ่ง หรือด่วนตัดสินบุคคลก่อนกระบวนการยุติธรรมจะสิ้นสุด ส่วนตัวผมเองผมยังเชื่อว่า เด็กสาววัยเพียงยี่สิบหกและเป็นคนมีการศึกษาดี จะเป็นหนึ่งในขบวนการเหล่านี้ เธออาจเป็นเพียงคนละเมิดกฏของบริษัทหรือการบินระหว่างประเทศ
อย่างไรก็ตามปัญหาดังกล่าวควรควรถูกยกระดับเป็นบทเรียนขององค์กร วิชาชีพ และสังคมไทยทั้งหมดว่า “กติกาเล็ก” ไม่เคยเล็กจริง โดยเฉพาะในอาชีพที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัย ความไว้วางใจ และพรมแดนระหว่างประเทศ ซึ่งโดยส่วนใหญ่เรามักจะมองว่ากติกาสังคมบางเรื่องเป็นเรื่องเล็กๆน้อย เช่น การการข้าวถนนโดยไม่มีทางม้าลาย การแซงคิว การขับรถผิดกฏจราจรเล็กน้อย ซึ่งเรื่องเหล่านี้อาจนำมาสู่ ปัญหาทั้งชีวิตและเรื่องใหญ่ระหว่างประเทศ ดังที่แอร์สาว
เพราะบางครั้ง กระจกบานแรกที่ร้าว ไม่ได้ทำให้บ้านพังทันที แต่หากไม่มีใครซ่อม ไม่มีใครเตือน และไม่มีใครถือว่ามันสำคัญ วันหนึ่งความร้าวเล็ก ๆ นั้นอาจลุกลามจนพังทั้งบ้าน เช่นเดียวกับชีวิตของคนคนหนึ่ง ที่อาจเปลี่ยนจากความฝันบนท้องฟ้า ไปสู่คดีร้ายแรงในต่างแดน เพียงเพราะเริ่มจากคำว่า “ฝากถือหน่อย” หรือ “ช่วยหิ้วให้หน่อย” เท่านั้นเอง